Kelime Türetme: Ekler ve Kökler
Bilmediğin kelimeyi parçalarından çözmek. Önekler, sonekler, sözcük türü zinciri ve bir kökten on kelime çıkaran Latin-Yunan kökleri.
Bu sayfa neyi kapsıyor
- Olumsuzluk önekleri
- Derece ve konum önekleri
- İsim · sıfat · fiil sonekleri
- Sözcük türü zinciri
- Latin ve Yunan kökler
- Vurgu kayması
- Bilinmeyen kelimeyi parçalama
Kural: kelime bir denklemdir
önek + KÖK + sonek
Üç parçanın her biri ayrı bilgi taşır:
| Parça | Ne belirler | Örnek |
|---|---|---|
| Önek | Anlamı değiştirir | unhappy · rewrite · misunderstand |
| Kök | Temel anlam | happy · write · stand |
| Sonek | Sözcük türünü belirler | happiness (isim) · careful (sıfat) |
uncomfortable kelimesini hiç görmemiş olsan bile çözebilirsin: un- (olumsuz) + comfort (rahat) + -able (-abilir, sıfat) → “rahat edilemeyen”.
Olumsuzluk önekleri
“Olumsuz yapan önek” tek bir kelime değil, altı kelimelik bir aile ve hangisinin geleceği rastgele değildir. İki şey belirler: kökün kökeni ve kökün ilk sesi.
Latince kökenli köklerde in- kullanılır ama söylenişi kolaylaştırmak için ilk sese uyar: l önünde il- (illegal), b/m/p önünde im- (impossible), r önünde ir- (irregular). Cermen kökenli köklerde ise un- yerleşiktir (unhappy, unknown).
Kural yüzde yüz değil — unimportant gibi karışık örnekler var — ama sınavda şıklardan üçünü elemeye yeter.
| Önek | Ne zaman | Örnek |
|---|---|---|
| un- | En yaygın | unhappy · unable · unclear · unfair · unlikely |
| in- | Latin kökenli kelimeler | incorrect · invisible · informal · inevitable |
| im- | b, m, p öncesi | impossible · impatient · immoral · imbalance |
| il- | l öncesi | illegal · illogical · illiterate |
| ir- | r öncesi | irregular · irrelevant · irresponsible |
| dis- | Ters çevirme | disagree · dishonest · disappear · disadvantage |
| non- | Yansız yokluk | non-smoker · non-profit · nonsense |
| mis- | Yanlış yapma | misunderstand · misuse · mislead · misspell |
| anti- | Karşıt | antisocial · antibiotic · antifreeze |
| de- | Geri alma | decrease · devalue · decode · deforestation |
Derece, konum ve zaman önekleri
Bu önekler Latince ve Yunanca edat ve sayılardan gelir; İngilizceye girerken anlamlarını da beraberinde getirmişlerdir. Bir kez öğrenildiğinde akademik metinde tanımadığınız kelimelerin yönünü tahmin etmenizi sağlarlar: over- fazlalık, under- eksiklik, pre- öncelik, post- sonralık.
Bu, ezberlenecek bir liste değil; okurken kullanılacak bir araç. Kelimenin tamamını bilmeseniz de öneki, cümlenin anlamını hangi yöne çektiğini söyler.
| Önek | Anlam | Örnek |
|---|---|---|
| re- | Yeniden | rewrite · rebuild · reconsider · renewable |
| pre- | Önce | preview · predict · prehistoric · prepare |
| post- | Sonra | postgraduate · postpone · postwar |
| over- | Fazla | overestimate · overcrowded · overwork · overlook |
| under- | Az, altında | underestimate · underdeveloped · undergraduate |
| sub- | Alt | submarine · subway · subtitle · substandard |
| super- | Üst, aşırı | supervise · superior · supermarket |
| inter- | Arası | international · interact · interfere · interrupt |
| trans- | Öte, geçiş | transport · translate · transfer · transform |
| co- / con- | Birlikte | cooperate · coexist · connect · combine |
| ex- | Dışarı, eski | export · exclude · ex-president |
| auto- | Kendi | automatic · autonomy · autobiography |
| micro- / macro- | Küçük / büyük | microscope · macroeconomics |
| mono / bi / tri / multi- | 1 / 2 / 3 / çok | monolingual · bilingual · triangle · multinational |
Sonekler: sözcük türünü belirler
Önek anlamı, sonek türü değiştirir. Bir sonek gördüğünde kelimenin ne olduğunu bilirsin.
İsim yapan sonekler
Bu sonekler bir kelimeyi isme çevirir ve çoğu bir anlam sınıfı da taşır: -er/-or eylemi yapanı, -ment/-tion eylemin kendisini, -ness/-ity bir niteliği adlandırır. Sonek, kelimeyi tanımasanız bile ne tür bir şeyden bahsedildiğini söyler.
| Sonek | Neye eklenir | Örnek |
|---|---|---|
| -tion / -sion / -ation | Fiil | educate → education · decide → decision |
| -ment | Fiil | develop → development · govern → government |
| -ness | Sıfat | happy → happiness · dark → darkness |
| -ity / -ty | Sıfat | able → ability · similar → similarity |
| -ance / -ence | Fiil / sıfat | import → importance · differ → difference |
| -ship | İsim | friend → friendship · leader → leadership |
| -hood | İsim | child → childhood · neighbour → neighbourhood |
| -dom | İsim / sıfat | free → freedom · king → kingdom |
| -er / -or / -ist / -ant | Fiil → yapan kişi | teach → teacher · act → actor · science → scientist |
| -ee | Fiil → yapılan kişi | employ → employee · train → trainee |
| -ism | Görüş, sistem | capitalism · tourism |
Sıfat yapan sonekler
Sıfat sonekleri bir isimden ya da fiilden nitelik üretir. Yön farkına dikkat: -ful sahip olmayı (useful — faydası olan), -less yoksunluğu (useless — faydası olmayan) anlatır; ikisi aynı köke eklenip zıt anlam verir.
| Sonek | Anlam | Örnek |
|---|---|---|
| -able / -ible | -ebilir | comfortable · visible · rely → reliable |
| -al | -e ilişkin | national · personal · environmental |
| -ive | Eğilimli | active · effective · competitive |
| -ous | Dolu, nitelikli | dangerous · famous · various |
| -ful | Dolu | careful · useful · powerful |
| -less | -siz | careless · useless · homeless |
| -ic / -ical | -e ait | economic · historical · scientific |
| -y | -li | rainy · noisy · healthy |
| -ish | -imsi, -ce | childish · reddish · Turkish |
| -ent / -ant | Durum | different · important · significant |
Fiil yapan sonekler
Sayıca en az olan grup bu. Dördü akademik metinlerin neredeyse tamamını kapsar ve hepsi “bir hâle getirmek” anlamı taşır: modern → modernise, simple → simplify.
| Sonek | Örnek |
|---|---|
| -ise / -ize | modernise · specialise · organise (🇬🇧 -ise, 🇺🇸 -ize) |
| -ify | simplify · classify · identify |
| -en | shorten · strengthen · widen · deepen |
| -ate | activate · demonstrate · eliminate |
Zarf: neredeyse daima -ly — quickly · carefully · economically
Sözcük türü zinciri
Akademik bir kökü öğrendiğinde dört kelimeyi birden almış olursun. Bu tablo YDS boşluk doldurma sorularının doğrudan malzemesi.
| Fiil | İsim | Sıfat | Zarf |
|---|---|---|---|
| analyse | analysis | analytical | analytically |
| decide | decision | decisive | decisively |
| succeed | success | successful | successfully |
| differ | difference | different | differently |
| produce | production | productive | productively |
| compete | competition | competitive | competitively |
| create | creation | creative | creatively |
| depend | dependence | dependent | dependently |
| explain | explanation | explanatory | — |
| economise | economy | economic / economical | economically |
| significant (sıfat) | significance | — | significantly |
| require | requirement | required | — |
Latin ve Yunan kökler
Akademik İngilizcenin omurgası. Bir kök, ortalama beş-on kelime açıyor.
| Kök | Anlam | Kelimeler |
|---|---|---|
| spect / spic | bakmak | inspect · respect · perspective · spectator · conspicuous |
| port | taşımak | transport · export · import · portable · support |
| dict | söylemek | predict · dictate · contradict · dictionary · verdict |
| ject | atmak | reject · inject · project · object · subject |
| vert / vers | döndürmek | convert · reverse · version · diverse · controversy |
| duc / duct | yönetmek | produce · reduce · conduct · introduce · educate |
| scrib / script | yazmak | describe · prescribe · manuscript · subscribe |
| tract | çekmek | attract · extract · contract · abstract · tractor |
| mit / miss | göndermek | transmit · emit · permit · mission · submit |
| fer | taşımak | transfer · refer · differ · offer · confer |
| struct | inşa etmek | construct · structure · instruct · destroy |
| gen | doğmak, tür | generate · genetic · genuine · generation |
| cred | inanmak | credit · credible · incredible · credential |
| form | biçim | reform · transform · uniform · formula |
| log / logy | söz, bilim | logic · dialogue · biology · apology |
| graph | yazmak, çizmek | photograph · geography · graphic · paragraph |
| phon | ses | telephone · symphony · phonetics · microphone |
| bio | yaşam | biology · biography · antibiotic · biodiversity |
| geo | yer | geography · geology · geometry |
| chron | zaman | chronic · synchronise · chronology |
| therm | ısı | thermometer · thermal · thermostat |
| hydr | su | hydrogen · dehydrate · hydraulic |
| vid / vis | görmek | video · visible · evidence · supervise |
| man | el | manual · manage · manufacture · manipulate |
Vurgu kayması
Sonek eklendiğinde vurgu yer değiştirebilir. Bu, aynı kelimeyi duyduğunda tanıyamamanın sık sebebi.
| Kelime | Vurgu |
|---|---|
| PHOtograph | 1. hece |
| phoTOgrapher | 2. hece |
| photoGRAPHic | 3. hece |
Kabaca çalışan eğilimler:
| Sonek | Vurgu nerede |
|---|---|
| -tion, -sion, -ity, -ical, -ic | Hemen önceki hecede — educaTION · abiLIty · econoMIc |
| -ate, -ise, -ify | Genelde başta — DEMonstrate · ORganise |
| -ee, -eer, -ese | Sonekte — employEE · enginEER · JapanESE |
Bilinmeyen kelimeyi parçalama: üç adım
Sınavda tanımadığın bir kelime gördüğünde:
1. Soneki bul → türünü belirle.
-tion görüyorsan isim, -able görüyorsan sıfat, -ly görüyorsan zarf. Tür bilgisi tek başına şıkların yarısını eler.
2. Öneki bul → yönünü belirle.
un-, in-, dis-, mis- varsa anlam olumsuz. over-, under- varsa derece. re- varsa tekrar.
3. Kökü tanı → alanını tahmin et.
spect varsa bakma, dict varsa konuşma, port varsa taşıma ile ilgili.
incomprehensible → in- (olumsuz) + com- + prehend (kavramak) + -ible (-ebilir, sıfat)
→ “kavranamayan, anlaşılmaz” — kelimeyi hiç görmemiş olsan bile çıkar.
📋 Özet kart
| Konu | Kural |
|---|---|
| Denklem | önek + KÖK + sonek |
| Önek | Anlamı değiştirir |
| Sonek | Sözcük türünü değiştirir |
| in- ailesi | b/m/p → im- · l → il- · r → ir- |
| Olumsuzluk | un- · in- · dis- · non- · mis- · anti- · de- |
| Derece | over- (fazla) ↔ under- (az) |
| İsim ekleri | -tion · -ment · -ness · -ity · -ance · -ship · -er/-or/-ist |
| -er ↔ -ee | Yapan ↔ yapılan |
| Sıfat ekleri | -able · -al · -ive · -ous · -ful · -less · -ic · -y |
| -ful ↔ -less | Dolu ↔ -siz |
| Fiil ekleri | -ise/-ize · -ify · -en · -ate |
| Zarf | -ly |
| Tür sorusu | Şıklar aynı köktense soru anlam değil tür sorusudur |
| Vurgu | İsim başta, fiil sonda: REcord ↔ reCORD |
| Strateji | 1) sonek → tür · 2) önek → yön · 3) kök → alan |
Mini Test — Kelime Türetme
12 soru. Her doğru cevap 1 puan. Geçmek için en az 6 doğru gerekiyor.
0 / 12 cevaplandı
-
1 "possible" kelimesinin olumsuzu hangisidir?
Açıklama: in- öneki sonraki harfe göre şekil değiştirir: b, m, p öncesi im- olur (impossible, immoral, imbalance); l öncesi il- (illegal); r öncesi ir- (irregular). Bu ezberlenecek bir liste değil, ses uyumu — Türkçedeki ünlü uyumuyla aynı mantık.
-
2 "The results were highly ___ ." Boşluğa hangisi gelir?
Açıklama: highly bir ZARFTIR ve zarftan sonra SIFAT gelir. significance isim, significantly zarf, signify fiildir. Şıkların hepsi aynı kökten geliyorsa soru anlam değil TÜR sorusudur — cevabı cümlenin yapısından çıkarırsın.
-
3 "employee" kelimesi kimi anlatır?
Açıklama: -er/-or eki YAPAN kişiyi, -ee eki YAPILAN kişiyi gösterir: employer (işveren) ↔ employee (çalışan), interviewer ↔ interviewee, trainer ↔ trainee. Tek harf farkı, roller tamamen zıt.
-
4 "spect" kökü hangi anlamı taşır?
Açıklama: spect/spic = bakmak. Bu tek kök on kelime açıyor: inspect, respect, prospect, spectator, perspective, suspect, spectacle, aspect, conspicuous, retrospect. Diğerleri: port = taşımak, dict = söylemek, scrib = yazmak.
-
5 "Kayıt yapmak" anlamındaki fiil hâlinde vurgu nerededir? (record)
Açıklama: Yazımı aynı kalıp tür değiştiren kelimelerde ayıran şey vurgudur: İSİM başta, FİİL sonda. REcord (kayıt) ↔ reCORD (kaydetmek). Aynı çift: PREsent/preSENT, INcrease/inCREASE, CONtract/conTRACT, OBject/obJECT.
-
6 "incomprehensible" kelimesini hiç görmedin. Anlamı ne olabilir?
Açıklama: Üç adımlı parçalama: 1) sonek -ible → SIFAT ve "-ebilir" anlamı. 2) önek in- → OLUMSUZ. 3) kök comprehend → kavramak. Sonuç: kavranamayan, anlaşılmaz. Sınavda bilmediğin kelimenin yarısını bu yöntemle çözebilirsin.
-
7 "develop" fiilinden isim nasıl türetilir?
Açıklama: -ment eki fiilden isim türetir: develop → development, argue → argument, achieve → achievement, govern → government. -ness sıfattan (happy → happiness), -ity de sıfattan isim yapar (able → ability).
-
8 "Kabul edilebilir" karşılığı hangisidir?
Açıklama: -able / -ible eki "yapılabilir" anlamında sıfat üretir ve çoğunlukla fiile eklenir: accept → acceptable, rely → reliable, understand → understandable. Kökü Latince olanlar -ible alır: visible, possible, responsible.
-
9 Hangi olumsuzluk öneki doğrudur?
Açıklama: in- öneki kendinden sonraki sese uyar: p ve m'den önce im- (impossible, immoral), r'den önce ir- (irregular), l'den önce il- (illegal). un- ise bu uyuma girmez ve en yaygın önektir.
-
10 "modern" sıfatından fiil nasıl türetilir?
Açıklama: -ise / -ize eki sıfattan fiil üretir: modern → modernise, real → realise, private → privatise. -ify de aynı işi görür ama farklı köklerle: simple → simplify, pure → purify, class → classify.
-
11 Hangi çift doğrudur?
Açıklama: -ant ile biten sıfatlar -ance, -ent ile bitenler -ence alır: important/importance, different/difference, independent/independence. Ekin sesli harfi kökün son hecesini izler; bu kural yazım hatalarının çoğunu önler.
-
12 "careful" sıfatının zarfı hangisidir?
Açıklama: Zarf eki -ly'dir ve kök -l ile bitiyorsa iki l yan yana gelir: careful + ly = carefully. Aynı biçimde beautiful → beautifully, successful → successfully. carefulness ise isimdir, zarf değil.
Karma denemeye girin → 15 konudan karışık 20 soru, konu adı verilmeden. Bir hafta sonra girin: asıl kalıcılık ölçümü orada.
Bu konuyla çalışılacak kelime havuzları
- Akademik Kelimeler · Bölüm 1 — 295 kelime
- YÖKDİL Fen Alan Kelimeleri — 60 kelime
Sayfada geçen terimlerin tanımı gramer terimleri sözlüğünde.